လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း သန်း ၈၀၀ (၈၀၀ million years ago) လောက်က အင်္ဂါဂြိုဟ်နဲ့ ကြာသပတေးဂြိုဟ်ကြားက ဂြိုဟ်သိမ်ခါးပတ် (Main Asteroid Belt) ထဲမှာ အချင်း ကီလိုမီတာ ၁၀၀ ကနေ ၂၀၀ အထိရှိတဲ့ ဧရာမ ကျောက်တုံးကြီးတစ်လုံး ပြိုကွဲသွားပါတယ်။ အဲဒီ ကျောက်တုံးကြီးကို “Eulalia parent body” လို့ ခေါ်ပါတယ်။
ဒီပြိုကွဲမှုဟာ သာမန်ဖြစ်ရပ်မဟုတ်ဘူး။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ အဲဒီကျောက်တုံးဟာ နေအဖွဲ့အစည်းထဲက အန္တရာယ်အရှိဆုံးနေရာ တစ်ခုမှာ ရှိနေလို့ပါ။ အဲဒီနေရာက ကြာသပတေးဂြိုဟ်ရဲ့ ဆွဲငင်အားလွတ်မြောက်ရေး ပေါက်ဝ (gravitational escape hatch) ရဲ့ အနားစွန်းပါ။
ဒီနေရာမှာ အဓိကအချက်က “၃:၁ ပျမ်းမျှရွေ့လျားမှု ပဲ့တင်ထပ်မှု (3:1 mean-motion resonance)” လို့ခေါ်တဲ့ ပတ်လမ်းသဘောတရားပါ။
-
ဆိုလိုတာက ဂြိုဟ်သိမ်တစ်လုံးဟာ နေကို ၃ ပတ် ပတ်တိုင်း၊ ကြာသပတေးဂြိုဟ်က ၁ ပတ်ပဲ ပတ်တဲ့ ပတ်လမ်းစနစ်ကို J3:1 လို့ခေါ်တယ်။
-
ဒီလိုနေရာမျိုးမှာ ကြာသပတေးရဲ့ ဆွဲငင်အားက ဂြိုဟ်သိမ်ကို အချိန်တိုင်း ဆွဲငင်ပြီး သူ့ရဲ့ပတ်လမ်းကို ပိုပြီး ဘဲဥပုံသဏ္ဍာန် (eccentric) ဖြစ်လာအောင် လုပ်ပေးတယ်။
-
နောက်ဆုံးမှာ အဲဒီဂြိုဟ်သိမ်ရဲ့ ပတ်လမ်းက အင်္ဂါဂြိုဟ်၊ ကမ္ဘာ၊ သောကြာဂြိုဟ်တို့ရဲ့ ပတ်လမ်းတွေကို ဖြတ်သွားတဲ့အထိ ဖြစ်သွားတယ်။
-
ဒါကြောင့် ဒီ J3:1 နေရာကို ဂြိုဟ်သိမ်ခါးပတ်ကနေ အတွင်းဂြိုဟ်တွေဆီကို ထွက်ပေါက် (escape hatch) လို့ တင်စားကြတယ်။
Eulalia ကျောက်တုံးကြီးဟာ ဒီထွက်ပေါက်ရဲ့ အနားစွန်းမှာပဲ ပြိုကွဲသွားတာမို့ ဆိုးကျိုးက ချက်ချင်းပြီး ကြီးမားခဲ့တယ်။
ဘာတွေ ဆက်ဖြစ်သွားသလဲ – အဆင့် ၁ (ချက်ချင်းဖြစ်ရပ်)
ကွန်ပျူတာ သရုပ်ဖော်မှုတွေအရ ပြိုကွဲသွားတဲ့ အပိုင်းအစတွေထဲက ထက်ဝက်ခန့် (၅၀%) ဟာ J3:1 ထွက်ပေါက်ထဲကို ချက်ချင်းပဲ ရောက်သွားပါတယ်။
ဒါကြောင့် ကျောက်စရစ်ခဲတွေ၊ ဖုန်မှုန့်တွေဟာ အတွင်းဂြိုဟ်တွေ (ကမ္ဘာ၊ လ၊ အင်္ဂါဂြိုဟ်) ဆီကို ဒုံးကျည်တွေလို ပစ်လွှတ်ခံလိုက်ရပြီး ပထမလှိုင်း အနေနဲ့ ပြင်းထန်တဲ့ ဥက္ကာခဲတိုက်ခိုက်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့တယ်။
ဘာတွေ ဆက်ဖြစ်သွားသလဲ – အဆင့် ၂ (နှစ်သန်း ၁၅၀ ကြာ ရှည်လျားခြင်း)
ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားစရာ အကောင်းဆုံး အချက်က ဒီဗုံးကြဲခံရမှုဟာ တစ်ကြိမ်တည်း မဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၅၀ ကြာ ဆက်ဖြစ်ခဲ့တာပါ။ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ Yarkovsky Effect (ယာကော့ဗ်စကီး အာနိသင်) ကြောင့်ပါ။
Yarkovsky Effect ဆိုတာ ဘာလဲ
-
ဒါက ဂြိုဟ်သိမ်တစ်လုံးက နေရောင်ခြည်ကို စုပ်ယူပြီး အပူအဖြစ် ပြန်ဖြာထုတ်တဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်တဲ့ အလွန်သေးငယ်တဲ့ တွန်းအား (tiny thrust) ပါ။
-
ဂြိုဟ်သိမ်က လည်နေတာမို့ အပူဆုံး အစိတ်အပိုင်းက နေနဲ့ အတိအကျ ဆန့်ကျင်ဘက်မှာ မရှိဘူး။ နည်းနည်း ရွေ့နေတယ်။
-
ဒီလို အပူဖြာထုတ်မှု မညီမျှတာကြောင့် ဂြိုဟ်သိမ်ကို တွန်းအားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်စေတယ်။
-
ဒီတွန်းအားက လူ့တစ်သက်တာမှာ ဘာမှမဟုတ်သလောက် သေးပေမယ့် နှစ်သန်းချီ ကြာတဲ့အခါ ဂြိုဟ်သိမ်ရဲ့ ပတ်လမ်းကို သိသိသာသာ ပြောင်းသွားစေနိုင်တယ်။
ဒီအာနိသင်က ဘယ်လို သက်ရောက်ခဲ့သလဲ
-
Eulalia ပြိုကွဲမှုဖြစ်ပြီး နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၀၀ ကနေ ၁၅၀ အတွင်းမှာ ကျန်ရစ်တဲ့ အပိုင်းအစတွေထဲက နောက်ထပ် ၂၅% ဟာ ဒီ Yarkovsky တွန်းအားကြောင့် တဖြည်းဖြည်း ရွေ့လျားပြီး J3:1 ထွက်ပေါက်ထဲကို ရောက်သွားတယ်။
-
အဲဒီနောက် သူတို့လည်း အတွင်းဂြိုဟ်တွေဆီ ပစ်လွှတ်ခံရပြီး နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်မှုတွေ ဖြစ်စေတယ်။
နောက်ဆုံး စုစုပေါင်းအနေနဲ့ မူလ ပြိုကွဲသွားတဲ့ အပိုင်းအစတွေရဲ့ ၇၅% ဟာ အတွင်းဂြိုဟ်တွေဆီ ရောက်သွားခဲ့တယ်လို့ သုတေသနက ဆိုပါတယ်။
ဒီတွေ့ရှိချက်ရဲ့ အရေးပါပုံ
-
လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်သန်း ၈၀၀ လောက်က ဖြစ်ခဲ့တဲ့ ဒီ ဥက္ကာခဲတိုက်ခိုက်မှု အများအပြားကို သိပ္ပံပညာရှင်တွေ ကြာကြာ ရှင်းမပြနိုင်ခဲ့ဘူး။ အခု ဒီလေ့လာမှုက အကောင်းဆုံး သက်သေအထောက်အထား ကို ဖော်ထုတ်ပေးလိုက်ပြီ။
-
ဒီသုတေသနကို ဒေါက်တာ ဝီလီယံ ဘော့ကီး (Dr. William Bottke) က ဦးဆောင်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်မှာ The Planetary Science Journal မှာ ထုတ်ဝေခဲ့တာပါ။
-
သူတို့ရဲ့ အဓိက မှတ်ချက်က “ဒီလို ရှားပါးပြီး ကြီးမားတဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေက အတွင်းဂြိုဟ်အားလုံးကို ဗုံးကြဲသလို ဖြစ်စေတယ်။ ဒါကြောင့် လရဲ့ မျက်နှာပြင်ပေါ်က သက်သေတွေ (မပြောင်းလဲဘဲ ကျန်ရစ်တဲ့ မီးတောင်ချိုင့်တွေ) ကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးခေတ် ကမ္ဘာနဲ့ အင်္ဂါဂြိုဟ်ပေါ်မှာ ဘာတွေဖြစ်ခဲ့တယ်ဆိုတာကို ပြန်ချိန်ဆလို့ ရပါတယ်” တဲ့။
ဒီဖြစ်ရပ်က အာကာသထဲမှာ နေရာဒေသ (location) က ဘယ်လောက်အရေးကြီးတယ်ဆိုတာ ပြသပေးတဲ့ ဥပမာပါ။ ကျောက်တုံးတစ်လုံး ပြိုကွဲတာကို သာမန်ဖြစ်ရပ်လို့ ထင်ရပေမယ့် ကြာသပတေးရဲ့ ဆွဲငင်အား ထောင်ချောက်အနားမှာ ဖြစ်သွားတာမို့ အဲဒီအကျိုးဆက်က နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၅၀ ကြာ ကမ္ဘာမြေကို ဥက္ကာခဲမိုးရွာစေခဲ့တယ်လို့ ဆိုရမှာပါ။ ဒီသုတေသနကနေ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နေအဖွဲ့အစည်းရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ပိုမိုနားလည်လာစေပါတယ်။
