နီပေါရေကြီးရေလျှံမှုလှိုင်းကို အဘယ်အရာက ဖြစ်စေခဲ့သလဲ လတ်တလော သိရှိထားရတဲ့ အချက်အလက်များ

နီပေါနှင့် တိဗက်ဒေသတစ်လျှောက် မြို့ရွာများ၊ လမ်းများနှင့် တံတားများကို ဝါးမျိုသွားပြီး ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် ပြင်းထန်သော ရေကြီးရေလျှံမှု၏ အကြောင်းရင်း အတိအကျကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရသေးသော်လည်း ကမ္ဘာကြီး ပူနွေးလာသည်နှင့်အမျှ နီပေါနိုင်ငံသည် ရာသီဥတုဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ်များ မကြာခဏ ကျရောက်ရာ ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာနေပါသည်။

ကျယ်ပြောလှသော ရေခဲပြင်များ အရည်ပျော်လာခြင်းနှင့် ကျောက်တောင်စောင်းများ မခိုင်မခံ့ဖြစ်လာကာ မြေသားများ ပျော့ပြောင်းလာခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ မြင့်မားသော တောင်တန်းဒေသများရှိ ရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်ပြီး ဧရာမရေကန်ကြီးများ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အခါ နွေရာသီ ရေခဲအရည်ပျော်မှုကြောင့် ယင်းရေကန်များသည် အောက်ဘက်မြေပြန့်ဆီသို့ ရေလျှံကျဆင်းလာနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် ပြင်းထန်သော မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ကာ လူသေဆုံးမှုများစေသည့် ရေကြီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။

ဤဘေးအန္တရာယ်ကို အဘယ်အရာက အတိအကျ ဖြစ်စေခဲ့သည်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက ဆက်လက်လေ့လာစုံစမ်းနေဆဲ ဖြစ်သော်လည်း လတ်တလော သိရှိထားရသည့် အချက်အလက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်။

ဖြစ်နိုင်ခြေအများဆုံး – မြေပြိုမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရေလွှမ်းမိုးမှု

ဒေသစံတော်ချိန် နံနက် ၈:၃၇ နာရီတွင် အမေရိကန်ဘူမိဗေဒလေ့လာရေးအဖွဲ့ (USGS) က ခတ္တမန္ဒူမြို့မြောက်ဘက် နီပေါ-တရုတ်နယ်စပ်တစ်လျှောက် ပြင်းအား ၄.၄ အဆင့်ရှိ ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ကနဦး ဖော်ပြခဲ့သည်။

ထိုအချိန်ဝန်းကျင်မှာပင် ရေခဲနှင့် ကျောက်တုံးများ “လျှောကျပြိုကျမှု” (ဤဖြစ်စဉ်တွင် မြေပြိုမှုနှင့် ပိုမိုတူသည်) ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး တောင်စောင်းမှတစ်ဆင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ နီပေါနိုင်ငံသို့ လျှိုမြောင်နက်များအတွင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသော ဘိုတဲကိုရှီမြစ် (Bhote Koshi River) ၏ မြစ်လက်တက်ဖြစ်သော လဟန်းဒဲခိုလာမြစ် (Lhende Khola River) အတွင်းသို့ ပြိုကျခဲ့သည်။

တိကျသော အကြောင်းရင်းများကို အတည်ပြုရန် သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာ အချိန်ယူရမည်ဖြစ်သော်လည်း နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က တောင်ပေါ်မှ ဧရာမ ရေခဲမြစ်တုံးကြီး ပြတ်ထွက်ကာ အောက်ခြေ ချိုင့်ဝှမ်းအတွင်းသို့ ပြိုကျသွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆထားကြသည်။

ယင်းနောက် USGS က အဆိုပါ တုန်ခါမှုသည် ငလျင်ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ထူးခြားစွာ အလွန်ပြင်းထန်သော အဆိုပါ မြေပြိုမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ပြင်းအား ၅.၂ အဆင့်ရှိ ငလျင်တစ်ခုနှင့် ညီမျှသော တုန်ခါမှုဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။

တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ငလျင်ကြောင့် ရေခဲမြစ်ပြိုကျခြင်းမဟုတ်ဘဲ မြေပြိုမှုက ငလျင်လှုပ်ခတ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

အဆိုပါ လေ့လာရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သူ ကနေဒါနိုင်ငံ ကယ်လ်ဂရီတက္ကသိုလ်မှ ဘူမိဗေဒပညာရှင် Daniel Shugar က “ဒီကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းတဲ့ ဗီဒီယိုဖိုင်တွေထဲမှာ မြင်တွေ့နေရတဲ့ ဧရာမ ရေထုပမာဏကြီး ဘယ်ကနေ ရောက်လာသလဲဆိုတာကို ရှင်းပြဖို့ အတော်လေး ခက်ခဲပါတယ်” ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။

၎င်းတို့၏ သီအိုရီအရ လျင်မြန်စွာ ရွေ့လျားလာသော ရေခဲနှင့် ကျောက်စိုင်များ ရောနှောနေသည့် မြေပြိုမှုသည် တောင်စောင်းတစ်လျှောက် ကျဆင်းလာရင်း မုတ်သုံရာသီဖြစ်သောကြောင့် ရေဝပ်နေပြီးသားဖြစ်သည့် အနည်အနှစ်များနှင့် မြေသားများကိုပါ ဆွဲယူသယ်ဆောင်သွားခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မြေပြိုမှုများသည် အကြောင်းရင်းများစွာကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သော်လည်း ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည်လည်း အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လေ့ရှိကြောင်း သိပ္ပံပညာရှင်များက ဆိုသည်။ အပူချိန် လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်နေသည့် ဟိမဝန္တာဒေသရှိ နီပေါနိုင်ငံတွင် ရေခဲမြစ်ပေါင်း ထောင်နှင့်ချီ တည်ရှိပြီး အပူချိန်မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ ယင်းရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်ကာ မတည်မငြိမ် ဖြစ်လာနေသည်။

ပူနွေးလာသော အပူချိန်ကြောင့် ရေခဲနှင့် ကျောက်တောင်အက်ကြောင်းများအတွင်းသို့ နှင်းအရည်ပျော်ကျရေများ စိမ့်ဝင်ကာ အားနည်းသွားစေပြီး ယခုကဲ့သို့ အသက်အန္တရာယ်ရှိသော ရေကြီးမှုဆီသို့ ဦးတည်သွားသည့် ပြိုကျမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေခဲ့ပုံရသည်ဟု Shugar က ပြောကြားခဲ့သည်။

သို့သော် အမှန်တကယ် ဘာဖြစ်ခဲ့သည်ကို အတိအကျဖော်ထုတ်ရန် သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် လပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်သေးကြောင်း ၎င်းက ဆက်လက်ပြောသည်။ နီပေါနိုင်ငံသည် “ရေခဲမြစ်ရေကန် ပေါက်ကွဲလျှံကျမှုများ” (Glacial lake outbursts) ကြောင့် ထိခိုက်လွယ်သည့် အခြေအနေတွင် အထူးရှိနေပြီး ရေခဲအရည်ပျော်မှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဧရာမ ရေကန်ကြီးများ ပြည့်လျှံလာကာ ယင်းတို့ကို ထိန်းထားသည့် မြေသား သို့မဟုတ် ရေခဲတမံများကို ကျိုးပေါက်စေပြီး ရေထုနှင့် အပျက်အစီးများသည် မတ်စောက်သော တောင်စောင်းများမှတစ်ဆင့် အောက်သို့ လျှောကျလာတတ်သည်။

နယူးဇီလန်နိုင်ငံ ကန်တာဘာရီတက္ကသိုလ်မှ အကြီးတန်း ကထိက Tom Robinson က CNN သို့ ယခင်က ပြောကြားခဲ့ဖူးသည်မှာ “ဒီသဘာဝ ရေခဲတမံတွေဟာ လူတွေတည်ဆောက်ထားတဲ့ ဆည်တမံတွေနဲ့ ဘာမှမခြားနားပါဘူး။ ဥပမာ ဟူးဗားဆည် (Hoover Dam) ကို ကြည့်မယ်ဆိုရင် သူ့နောက်မှာ ဧရာမ ရေကန်ကြီးရှိနေပြီး အဲဒီဆည်ကို ရုတ်တရက် ဖယ်ရှားလိုက်မယ်ဆိုရင် အဲဒီရေတွေဟာ တစ်နေရာရာကို စီးဆင်းသွားရမှာဖြစ်ပြီး ချိုင့်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ကြီးမားတဲ့ ရေလှိုင်းကြီးတွေအဖြစ် ဒလဟော စီးဆင်းသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်” ဟု ဖြစ်သည်။

မကြာသေးမီက ပြုလုပ်ခဲ့သော သုတေသနတစ်ခုအရ နီပေါနိုင်ငံ အပါအဝင် ဟိန္ဒူကုရှ်-ဟိမဝန္တာ ဒေသတစ်လျှောက်ရှိ ရေခဲမြစ်များ အရည်ပျော်ဆုံးရှုံးမှုနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းမှစ၍ နှစ်ဆတိုးလာခဲ့ပြီး ယင်းဒေသအောက်ဘက်တွင် နေထိုင်ကြသော ပြည်သူ ၂ သန်းနီးပါးအတွက် ကြီးမားသောအန္တရာယ်များ ဖြစ်ပေါ်စေလျက်ရှိသည်။

ယမန်နှစ်က အဆိုပါဒေသတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အလားတူ ရေကြီးမှုတစ်ခုသည် အိမ်နီးချင်း တိဗက်ဒေသရှိ ရေခဲမြစ်ရေကန် ပေါက်ကွဲလျှံကျမှုနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိခဲ့သော်လည်း ယခုဘေးအန္တရာယ်တွင် ရေကန်ပေါက်ကွဲမှု ပါဝင်ပတ်သက်မှု ရှိ၊ မရှိကိုမူ ကျွမ်းကျင်သူများက ထောက်ပြပြောဆိုခြင်း မရှိသေးပေ။

အချို့ကလည်း ယင်းသို့ဖြစ်နိုင်ခြေ အလွန်နည်းသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ ဘာလင်တက္ကသိုလ်မှ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ Wolfgang Schwanghart က “လတ်တလော ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံတွေအရ ရေလွှမ်းမိုးမှုဖြစ်တဲ့ လမ်းကြောင်းရဲ့ အထက်ပိုင်းမှာ ကြီးမားတဲ့ ရေကန်ကြီးတွေ မရှိတာကို တွေ့ရတဲ့အတွက် ရေခဲမြစ်ရေကန် ပေါက်ကွဲလျှံကျမှု ဖြစ်နိုင်ခြေကို ဖယ်ထုတ်ထားနိုင်ပါတယ်” ဟု CNN သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။

ဖြစ်နိုင်ခြေ အနည်းဆုံး – မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်း

မကြာသေးမီက မိုးလေဝသအခြေအနေများသည် ဤနီပေါရေကြီးမှု ဘေးအန္တရာယ်တွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ဖွယ် မရှိပေ။

CNN မိုးလေဝသဌာန၏ ဂြိုဟ်တုနှင့် မိုးလေဝသစခန်း အချက်အလက်များ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်အရ လွန်ခဲ့သည့် သီတင်းပတ်အတွင်း အဆိုပါဒေသအနီးတစ်ဝိုက်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခဲ့ခြင်း မရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။

သို့သော် မုတ်သုံမုန်တိုင်းများကြောင့် အဆိုပါဒေသတွင် နွေရာသီသည် မိုးအများဆုံးရွာသည့် အချိန်ဖြစ်ပြီး ပြီးခဲ့သည့် သီတင်းပတ်အတွင်းကလည်း ဒေသတွင်းသို့ မိုးရွာသွန်းမှုအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ထိုရာသီအလိုက် မိုးရွာသွန်းမှုများနှင့် မကြာသေးမီလများအတွင်း နှင်းအရည်ပျော်ကျမှုများ ပေါင်းစပ်သွားခြင်းက မြစ်ရေများကို ပိုမိုပြည့်လျှံစီးဆင်းစေခဲ့ဖွယ် ရှိပါသည်။

(ဤသတင်းသည် လက်ရှိဖြစ်ပေါ်တိုးတက်နေဆဲ အခြေအနေဖြစ်ပြီး အချက်အလက်အသစ်များကို ထပ်မံဖြည့်စွက်သွားမည်ဖြစ်ပါသည်။ CNN သတင်းထောက် Simone McCarthy နှင့် မိုးလေဝသပညာရှင်များဖြစ်ကြသော Brandon Miller နှင့် Chris Dolce တို့က သတင်းအချက်အလက်နှင့် ကျွမ်းကျင်မှုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်များဖြင့် ပါဝင်ကူညီထားပါသည်။)